Wyszukiwarka alternatywna (przeszukuj zasoby wszystkich bibliotek)
Wczytywanie

Strona główna » Aktualności

 
Ordynacja miasta dziedzicznego Łasku
2016-02-25

ORDYNACJA MIASTA Z 1790 r. W MUZEUM

 

„Teofil Woyciech Hrabia na Załuskach Załuski, Kasztelan Buski, Starosta Powiatowy Chęciński, Kommissarz Rzeczy-Pltey Skarbu Koronnego, Rotmistrz Kawaleryi Narodowej, Orderów Orła Białego y S. Stanisława Kawaler, Dziedzić y Pan Miasta Łasku aktualny.”

 

Tak brzmiały wszystkie funkcje pełnione przez Teofila Załuskiego, autora Ordynacji Miasta Dziedzicznego Łasku.  Dokument ten powstał w 1790 r. i obecnie pieczę nad nim sprawuje Muzeum Historii Łasku. Czym jest Ordynacja, co w sobie zawiera, kim był jej autor oraz dlaczego jest taka wyjątkowa? Na te pytania odpowie poniższy artykuł.

 

Majątek łaski trafił do rodziny Załuskich herbu Junosza, na początku XVIII w. Okres ten był bardzo burzliwy w dziejach Łasku. W 1747 r. miasto nawiedził ogromny pożar, który doszczętnie strawił drewnianą zabudowę oraz bardzo uszkodził kolegiatę, niszcząc wiele wartościowych dzieł sztuki. Ponad dekadę później, w 1760 r. przyszedł na świat Teofil Załuski. W wieku 22 lat objął swój pierwszy urząd, zostając starostą chęcińskim. Początkowo rezydował w Ojcowie, tam też urodziły mu się dzieci. Ojcem chrzestnym jego córki był król Polski, Stanisław August Poniatowski. Intrygująco wyglądało życie rodzinne Teofila. Żona Honorata nawiązała romans z rosyjskim generałem Osipem Andriejewiczem Igelströmem. Ówczesny dwór polski był pod przemożnym wpływem Imperium Rosyjskiego. Ambitny Teofil nie był wyjątkiem wśród licznej szlachty i magnaterii popierającej carat. Załuski przyłączył się do konfederacji targowickiej zmierzającej do obalenia postanowień Konstytucji Trzeciego Maja. Tym samym naraził się na niechęć szlachty sieradzkiej, co ostatecznie przyczyniło się do opuszczenia przez niego majątku łaskiego.

Teofil Załuski rzadko bywał w Łasku. Rezydował głównie w miastach wyższego szczebla, co wynikało z jego politycznego zaangażowania. Podczas trwania Sejmu Wielkiego (1788-1792) trwała ostra dyskusja o nadaniu określonych praw miastom królewskim. Zapewne to zmotywowało Teofila do uregulowania problemów administracyjnych Łasku. Stosowny dokument powstał 25 października 1790 r. Załuski własnoręcznie, w 43 punktach spisał tekst Ordynacji. Określił w nim status prawny i ekonomiczny łaskich mieszczan. Wielką uwagę przywiązano do unormowania pracy administracji oraz edukacji młodzieży. Rodzice powinni posyłać dzieci do mistrzów cechowych, a dwór miał zapewnić nagrody dla najlepszych uczniów.

Dużą część Ordynacji zajmują zapisy odnoszące się do ludności żydowskiej, która pod koniec XVIII w. liczyła 77 % łaskiej społeczności. Załuski w swym dokumencie wymienił zadania i obowiązki wobec rabina, sądu rabinackiego, starszych gminy i urzędników kahalnych.

Po raz pierwszy właściciel Łasku zainteresował się wyglądem centralnego punktu miasta. Rynek miał zostać wybrukowany na koszt dziedzica, natomiast obowiązkiem mieszczan posiadających domy w centrum było dbanie o porządek w obrębie swoich posesji. Zalecano również stawianie murowanych budynków, jednak było to ponad siły ówczesnych mieszkańców Łasku.

Niewątpliwie Ordynacja jest interesującym dokumentem, stworzonym przez osobę, która po przystąpieniu do Targowicy została okrzyknięta zdrajcą. Załuski interesował się swoim dziedzicznym miastem i być może wiązał nadzieję na jego dalszy rozwój. Zostało to jednak przekreślone przez poparcie opcji prorosyjskiej. Ordynacja stanowi cenne źródło do poznania historii rozwoju miast polskich oraz jest znakomitym przykładem dawnej, XVIII-wiecznej polszczyzny.

Niezwykle tajemnicza jest droga jaką odbył ten dokument zanim trafił do łaskiego muzeum. Nie wiemy, kto i gdzie przechowywał Ordynację po sprzedaży majątku przez Załuskiego. Prawdopodobnie nigdy nie opuściła ona Łasku i mogła być przechowywana w archiwach kościelnych. Na początku XX w. trafiła do rąk ks. Grzegorza Augustynika, proboszcza miejscowej parafii w latach 1916-1921, a ten wyjeżdżając z Łasku 14 listopada 1921 r. przekazał ją Januszowi Szweycerowi, ostatniemu dziedzicowi dóbr łaskich. Dokument ten po II wojnie światowej wyjechał wraz z nim do Warszawy. W połowie ubiegłego roku, Stanisław Szweycer (wnuk Janusza) ofiarował Ordynację na ręce burmistrza Łasku Gabriela Szkudlarka. Ostatecznie trafiła ona do muzeum, w archiwum którego zbiorach stanowi jeden z najstarszych i najcenniejszych eksponatów. Ponad 200-letni dokument został przekazany do pracowni konserwatorskiej w Toruniu. Po zakończeniu renowacji będzie prezentowany na ekspozycji wszystkim odwiedzającym muzeum.

 

Bibliografia:

G. Augustynik, Wspomnienia o Łasku, Sieradz 1922,

E. H. Nejman, Szlachta sieradzka XIX wieku. Herbarz, Zduńska Wola 2013,

S. Rodkiewicz, Z przeszłości miast polskich, Warszawa 1926,

Łask. Dzieje miasta, pod red. J. Śmiałowskiego, Łask 1998,

”Ziemia Sieradzka”, 8 lipca 1923, nr 27,

http://www.oginskidynasty.com

 

 

 

Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności jest partnerem Fundacji Billa i Melindy Gates w przedsięwzięciu, które ma ułatwić polskim bibliotekom publicznym dostęp do komputerów, Internetu i szkoleń. Program Rozwoju Bibliotek w Polsce jest realizowany przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego.